• VNM TV

શુકનના ૧૦૧ રૂપિયામાં શશીનું પોલિટિકલ થ્રિલર, જેમાં નેશનલ એવોર્ડ પણ મળ્યો - By Raj Goswami



‘ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ’ બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ ન હતી. કદાચ બધા લોકોને એનું નામ પણ યાદ નહીં હોય, પણ એ બહુ અગત્યની ફિલ્મ હતી. પત્રકારત્વનો વિષય લઈને આપણે ત્યાં પોલિટિકલ-થ્રિલર ફિલ્મો બનતી નથી. રામ ગોપાલ વર્માએ ૨૦૧૦માં અમિતાભ બચ્ચનને લઈને ટેલિવિઝન ન્યુઝ ચેનલના પત્રકારત્વ પર મહત્વકાંક્ષી ‘રણ’ ફિલ્મ બનાવી હતી, પણ તે ખરાબ રીતે પીટાઈ ગઈ હતી. એ જ વર્ષે આવેલી ‘પીપલી લાઈવ’ ઘણા અંશે સફળ ફિલ્મ હતી, પણ તેમાં ટેલીવીઝન મીડિયાના વ્યવસાયમાં ટીઆરપીની જે હુંસાતુસી છે, તેની ગંભીરતા હાસ્ય-વ્યંગમાં ખપી ગઈ હતી. ૧૯૮૪માં ‘કમલા’ નામની એક નાના બજેટની ફિલ્મ આવી હતી, જેમાં પત્રકારત્વની વ્યવસાયિક નૈતિકતાને લઈને સવાલ ઉભા કરવામાં આવ્યા હતા. ‘કમલા’ સત્ય ઘટના પર આધારિત હતી. એની વાત ફરી ક્યારેક કરીશું.


રમેશ શર્માની ‘ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ’ (૧૯૮૬) રાજકીય ભ્રષ્ટાચાર અને પત્રકારત્વના સાંઠગાંઠની આકરી ફિલ્મ હતી. જેને ખણખોદીયા પત્રકારત્વમાં જરા સરખો રસ હોય, તેણે આ ફિલ્મ જોવા જેવી છે. થોડી રાહ જોશો, તો તે નવા અવતારમાં જોવા મળશે. ‘ફિલ્મફેર’ના એક સમયના એડિટર અને ‘ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા’ના ભૂતપૂર્વ ફિલ્મ વિવેચક ખાલીદ મહોમ્મદ અને ડિરેક્ટર રોમેશ શર્માએ ‘ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ’ની સિકવલ બનાવવાની જાહેરાત કરી છે. મીડિયા અને રાજકારણ વચ્ચેની મિલીભગત પર ખાલીદ પટકથા લખી રહ્યા છે, અને રમેશ શર્મા તેનું નિર્દેશન કરશે.

રમેશ શર્મા આમ તો ડોકયુમેન્ટરી સર્જક છે, પણ ‘ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ’ તેમની યાદગાર ફિલ્મ છે. એક તો એમાં, તે વખતનો સૌથી મોટો સ્ટાર, શશી કપૂર હતો (તેની વાત પછી વિગતે), અને તેમાં શર્મિલા ટાગોર, ઓમ પૂરી અને કુલભૂષણ ખરબંદા જેવા મુખ્યધારાના એકટરો પણ હતા. આ મસાલા ફિલ્મ ન હતી. તેણે રાજકીય ભ્રષ્ટાચારના વિષયને મનોરંજનનો વિષય બનાવી દીધો ન હતો. પૂરી ગંભીરતા, અભ્યાસ અને નિષ્ઠા સાથે તેને ન્યાય આપવામાં આવ્યો હતો. તેનું કારણ ગુલઝાર હતા, જેમણે તેની પટકથા લખી હતી.

તમને જો યાદ હોય તો, ‘ઇન્ડિયન એકપ્રેસ’ સમચાર પત્રના તત્કાલીન એડિટર અરુણ શૌરીએ, મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી એ. આર. અંતુલેના સિમેન્ટ કૌભાંડને છતું કર્યું હતું. ‘ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ’માં આના પરથી પ્રેરણા લેવામાં આવી હતી અને વિકાસ પાંડેનું પાત્ર શૌરી પરથી અને તેના પ્રકાશક જગન્નાથ પોદ્દારનું પાત્ર ‘એકપ્રેસ’ના માલિક રામનાથ ગોયન્કા પરથી કલ્પવામાં આવ્યું હતું.

ફિલ્મની શરૂઆત ગાઝિયાબાદમાં એક રાજકીય હત્યાથી થાય છે. તેના મૂળમાં જવા માટે‘ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ’ નામના અંગ્રેજી સમાચાર પત્રનો એડિટર, વિકાસ પાંડે (શશી કપૂર), અપરાધિક ઉપેક્ષાનાં કારણે થયેલા એલ લઠ્ઠાકાંડની છાનબીન કરે છે. તેમાં એને અજય સિંઘ (ઓમ પૂરી)નો ભેટો થાય છે, જેને મુખ્યમંત્રી બનવાની ભૂખ છે, અને જે દારૂના વેપારીઓની શક્તિશાળી લોબી ચલાવે છે. એમાં હત્યાઓના સિલસિલા, મારામારી અને કોમી તોફાનો વચ્ચેથી પાંડેને મુખ્યમંત્રીના ભ્રષ્ટાચારની ખબર પડે છે. મીડિયામાં કામ કરતા પત્રકારોને સારી રીતે ખબર હોય છે કે છાપામાં છપાતા સમાચારો પાછળ કેવી-કેવી કહાનીઓ હોય છે, અને તેની પાછળ કેવું રાજકારણ હોય છે.

એમાં પત્રકારત્વને લઈને પણ અમુક સવાલો ઉઠવવામાં આવ્યા હતા, જેનો અસલી પત્રકારો એમની વ્યવસાયિક જિંદગીમાં સામનો કરતા હોય છે. ગાઝિયાબાદમાં રાજકારણ પ્રેરિત કોમી તોફાનો થાય છે, ત્યારે વિકાસ પાંડે અનવર નામના ફોટોગ્રાફરને મોતના મુખમાંથી બચાવે છે. બંને સુખરૂપ હોટેલ પર પહોંચે છે, ત્યારે અનવર બોલે છે, “યહાં આયા તો પતા ચલા કે દંગે હો રહે હૈ, મજા આ ગયા.” પાંડે તેને પૂછે છે, “તુમ્હે રાયટ મેં મજા આતા હૈ?” ત્યારે અનવર પત્રકારોનું ‘સત્ય’ સમજાવે છે, “અમાં યાર, તુમ સમજ ગયે ના મેં ક્યા કહે રહા હું. તુમ્હે એક અચ્છી સ્ટોરી મિલ ગઈ, મુજે કુછ અચ્છે ફોટોગ્રાફ્સ. બસ.”

રમેશ શર્માએ પત્રકારોની આવી બીજી દુવિધા પણ ઉજાગર કરી હતી. પાંડેની પત્ની નિશા (શર્મિલા ટાગોર) એક જગ્યાએ કહે છે કે પત્રકાર પાંડેને ખબર જ નથી કે ક્યાં અટકવું, તો બોજી જગ્યાએ પાંડે તેનો પત્રકારત્વનો ધર્મ સમજાવતાં કહે છે, “લોગો કો સચ્ચાઈ જાનને કા હક્ક હૈ, ઔર ઉનકો સચ્ચાઈ તક પહોંચાના મેરા ફર્ઝ.” રમેશ શર્માએ ‘ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ’માં દર્શકોને સમાચારોની દુનિયાની એવી સચ્ચાઈ સુધી પહોંચાડ્યા હતા, જેને બોલીવુડની મુખ્યધારાની કોઈ ફિલ્મે પહોચાડ્યા ન હતા.

શશી કપૂરની આ સૌથી ઉત્તમ ફિલ્મ છે. ‘ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ’ તેની કારકિર્દીની એક સીમાચિહ્ન ફિલ્મ છે. એ ત્યારે બહુ મોટો અને વ્યસ્ત સ્ટાર હતો. પત્રકારો ભાગ્યેજ ખુબસુરત હોય છે. એટલે એમણે જયારે 'ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ'માં શશી કપૂરને જોયો, ત્યારે ઘણા પત્રકારો-સંપાદકોને લઘુતાગ્રંથી આવી ગયેલી. એમાં શશીનું પરફોર્મન્સ, એના દેખાવ જેવું જ, ખૂબસુરત હતું. મધ્ય-વયસ્ક, કાન પર સફેદ લટ અને ધીર-ગંભીર ચહેરો શશી પર એકદમ સુટ થતો હતો.

દિલ્હીવાસી રમેશ શર્માને બોલીવુડની કશી ખબર ન હતી, અને સત્યજીત રેની ફિલ્મોના સિનેમેટોગ્રાફર સુબ્રાતો મિત્રાના માધ્યમથી શશી સાથે મુલાકાત થઇ હતી. શશી એ વખતે કોમર્સિયલ ફિલ્મોમાં વ્યસ્ત હતો, પણ એને આવી સાર્થક ફિલ્મોય બહુ વ્હાલી હતી. રમેશ શર્માની આ પહેલી જ ફિલ્મ હતી, એટલે એ નર્વસ હતો. મુંબઈમાં હોટેલ તાજ મહાલની ગોલ્ડન ડ્રેગોન રેસ્ટોરન્ટમાં બંને ડીનર પર ભેગા થયા હતા. ત્યાં રમેશે ફિલ્મની કહાની સંભળાવી.

રમેશ એ મુલાકાતને યાદ કરીને કહે છે, “નજીકના ટેબલ પર દોસ્તો સાથે એક્ટર જીતેન્દ્ર હતો. તેના તરફ ફરીને શશીએ મારી ઓળખાણ તેની નવી ફિલ્મના ડિરેક્ટર તરીકે કરાવી. હું તો સ્તબ્ધ થઇ ગયો, કારણ કે મેં તો જ હજી કહાની જ સંભળાવી હતી.” પછી શશીએ રમેશને પૂછ્યું કે ફિલ્મ માટે કેટલું બજેટ છે? રમેશે કહ્યું કે, ૨૫ લાખ રૂપિયા. શશી કહે, “મજાક નથી કરતો ને?” રમેશે કહ્યું કે હું તો પગાર વગર કામ કરું છું, અને માંડ આટલા ભેગા થયા છે. શશી કપૂર ચુપ થઇ ગયો.

અચાનક શશીએ રમેશ શર્માને પૂછ્યું, "ખીસામાં કેટલા પૈસા છે?"

રમેશને એમ કે બીલ ચુકવવા માટે પૂછે છે.

"એક હજાર છે," એણે કહેલું.

'૧૦૧ કાઢીને આપ. આજે જુમ્મા (શુક્રવાર) છે. શુકનનો દિવસ છે. હું આ ફિલ્મ કરું છું." શશીએ ત્યાંને ત્યાં જ, ફીની ચર્ચા કર્યા વગર, હા પાડી દીધી. પાછળથી શશીએ એક લાખ રૂપિયા લીધા હતા. બે દાયકા પહેલાં, ‘વક્ત’ ફિલ્મમાં, બી. આર. ચોપરાએ શશીને એક લાખ રૂપિયા આપ્યા હતા. શશીએ બે શરતો મૂકી; એક, બીજા કોઈ નિર્માતા-નિર્દેશકને લાખ રૂપિયાની વાત નહીં કહેવાની, નહીં તો એનો ભાવ બગડી જશે, અને બે, દિલ્હીમાં એ તાજ માનસિહ હોટેલમાં જ ઉતરશે. ખાવા-પીવા અને બીજો ખર્ચો જાતે ભોગવશે, પણ બીજી કોઈ સસ્તી હોટેલમાં નહીં ઉતરે. લોકોને લાગવું જોઈએ કે શશીનું સ્તર પડી નથી ગયું!

શશીએ ફિલ્મ કરવાની હા પાડી, એટલે તેની પત્નીની ભૂમિકા માટે શર્મિલાને મનાવવાનું સરળ થઇ ગયું. તે દિવસોમાં હીરોને નક્કી કરો, એટલે બીજા કલાકારો અને ફંડ માટે આસાની થઇ જતી.

ઓગસ્ટ ૧૯૮૪માં ફિલ્મ શરુ જ થવાની હતી, પણ કોઈને કોઈ કારણો સર પાછળ ઠેલાતી ગઈ. એવામાં શશીની પત્ની જેનીફર બીમાર પડી ગઈ. તેને કેન્સર હતું અને લંડન લઇ જવાઈ હતી. ત્યાંથી શશીએ વિનવણી કરતાં કહ્યું, “ફિલ્મ નહીં થાય, મારાથી નહીં અવાય, બીજા કોકને લઇ લો.” રમેશે કહ્યું, હવે છેક કિનારે આવીને બીજા કોને લઉં? શશીએ નસીરુદ્દીન શાહ અને અનુપમ ખેરનાં નામ સૂચવ્યાં. રમેશે ના પાડી, અને કહ્યું કે હું રાહ જોઇશ, તમ તમારે સારવારમાં ધ્યાન આપો. સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૪માં જેનીફરનું અવસાન થયું. એમાં ઓકટોબરમાં ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા થઇ અને દિલ્હીનો માહોલ ખરાબ થઇ ગયો. પછી કપૂર પરિવારે જ મોતના સંતાપમાંથી બહાર આવવા, શશીને કામ કરવા ધકેલ્યો, અને એણે જાન્યુઆરી ૧૯૮૫માં 'ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ'થી જ એની એક્ટિંગની પાછી શરૂઆત કરી. ફિલ્મને દિલ્હીથી ખસેડાઈને મુંબઈના ફિલ્મ સિટી સ્ટુડીઓમાં લાવવામાં આવી

પાછળથી મુસીબત પણ થઇ. રાજકારણ અને મીડિયાના માલિકો વચ્ચેના ભ્રષ્ટાચારનું નામ પડતાં, વિતરકો અને દૂરદર્શને ફિલ્મને હાથ લગાડવા ઇનકાર કરી દીધો હતો. કોક વકીલે તો એક સંવાદ માટે કોર્ટમાં કેસ પણ કરેલો, જેમાં વિકાસ પાંડે પત્ની નિશાને કહે છે કે, “બધા વકીલો જુઠા હોય છે.” શશી અડીખમ રમેશ સાથે ઉભો રહ્યો હતો.

પાછળથી ફિલ્મને ત્રણ નેશનલ એવોર્ડ મળ્યા હતા. શશી કપૂરને એનો જે પહેલો રાષ્ટ્રીય પુરષ્કાર મળેલો, તે ‘ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ’ માટે. સુબ્રાતો મિત્રાને શ્રેષ્ઠ સિનેમેટોગ્રાફીનો અને રમેશ શર્માને નવોદિત ડિરેક્ટરનો પુરષ્કાર મળ્યો હતો. શશી કપૂરે ત્યારે એક ઇન્ટરવ્યુમાં કહ્યું હતું, “મારી ફિલ્મ ’૩૬ ચોરંઘી લેન’ માટે મારી પત્ની જેનીફરને જીવતે જીવ (રાષ્ટ્રીય) પુરષ્કાર આપ્યો હોત, તો સારું હતું. આ તબ્બકે મને પુરષ્કાર આપીને શું મતલબ, જયારે હું તેની સાથે આનંદ વહેંચી શકું તેમ નથી.”

આજે આવી સાહસિક ફિલ્મ બને તેવું શક્ય નથી. પત્રકારત્વના વિધાર્થીઓ માટે 'ન્યુ દિલ્હી ટાઈમ્સ' મસ્ટ-વોચ ફિલ્મ છે.