• VNM TV

'ગંગા-જમુના'નો મોળો એન્ગ્રી યંગ મેન 'દીવાર'માં આક્રમક બની ગયો By Raj Goswami


અંડરવર્લ્ડ પર ફિલ્મો બનાવવાનું ચલણ મૂળ તો હોલીવુડનું છે. માફિયા શબ્દ ઈટાલીયન 'માફિયુસી' પરથી આવે છે, જેનો અર્થ થાય છે 'શેરદિલ.' ગુજરાતીમાં એને 'ભડનો દીકરો' કહેવાય. હોલીવુડમાં 'ગુડફેલાસ,' 'ધ બીગ હીટ,' 'ગોડફાધર,' 'સ્કારફેસ,' 'વન્સ અપોન અ ટાઈમ ઇન અમેરિકા' અને 'કેસીનો' જેવી માફિયા ફિલ્મો બની છે અને જેની અનેક વિદેશી સિનેમાઓમાં નકલ પણ થઇ છે. ભારતમાં સંગઠિત અપરાધની શરૂઆત થઇ ૧૯૪૦થી, અને તેના ત્રણ 'સ્થાપકો' હતા; હાજી મસ્તાન, વરદરાજન મુદ્દાલીયાર અને કરીમ લાલા. આ બધા સ્મગલરો અને ગેંગસ્ટરો હતા. ૮૦ના દાયકામાં દાઉદ ઈબ્રાહીમનો ઉદય થયો, અને તે ખરા અર્થમાં 'માફિયા' બન્યો. 'દીવાર' (૧૯૭૫) માફિયા ફિલ્મ ન હતી, પરંતુ એ પહેલી હિન્દી ફિલ્મ હતી, જેના હીરોની પ્રેરણા અસલી ગેંગ લીડર હાજી મસ્તાન પરથી લેવામાં આવી હતી.


હોલીવુડમાં 'ગોડફાધર' (૧૯૭૨) આવી ન હતી, ત્યાં સુધી હાજી મસ્તાન ગેંગસ્ટર તરીકે ઓળખાતો હતો, પણ મારીઓ પુઝોનો ડોન કોરીલીયન જે રીતે આખી દુનિયામાં પ્રચલિત થઇ ગયો, તે પછી દરેક ગેંગસ્ટર પોતાને ડોન અથવા ગોડફાધર તરીકે ઓળખવાનું પસંદ કરતો હતો. પત્રકાર વીર સંઘવીએ એકવાર હાજી મસ્તાનને 'દીવાર'માં સલીમ-જાવેદે લખેલા તેના ચરિત્ર અંગે પૂછ્યું હતું, ત્યારે તેણે કહ્યું હતું, "સાલે કો કુછ પતા હી નહીં હૈ.' મારી દુનિયા ગોડફાધર જેવી છે, એવું મસ્તાને સંઘવીને કહ્યું હતું. પાછળથી ચંદ્રા બારોટે અમિતાભ સાથે ‘ડોન’નામથી જ ફિલ્મ બનાવી હતી.

'દીવાર' ૧૯૬૧માં આવેલી દિલીપ કુમારની 'ગંગા-જમુના' (જેમાં દિલીપ કુમાર ડાકુ બની જાય છે અને એનો ભાઈ નસીર ખાન પોલીસ ઓફિસર) અને ૧૯૫૭માં આવેલી મહેબુબ ખાનની 'મધર ઇન્ડિયા' (જેમાં એક આદર્શ મા તેના અપરાધી દીકરાને ગોળીએ દે છે) નું શહેરી સ્વરૂપ હતું. 'દીવાર'માં બે ભાઈઓ અને મા-દીકરાના આ બંને એન્ગલ હતા, અને એમાં હાજી મસ્તાનનું ચરિત્ર ઉમેરવામાં આવ્યું, જે તેના ગોદી કામદાર તરીકેના દિવસો સુધી મર્યાદિત હતું.

'રીટન બાય સલીમ-જાવેદ' નામના પુસ્તકમાં સલીમ ખાન આ પુસ્તકમાં કહે છે "મસ્તાને જ આ ફિલ્મને તેની જીવન-વાર્તા હોવાનો દાવો કરીને પોતાનો મહીમાં વધાર્યો હતો.” અમિતાભ બચ્ચને એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું કે વિજયનું પાત્ર આંશિક રીતે હાજી મસ્તાન આધારિત હતું. “મેં એકવાર મહાલક્ષ્મી રેસ કોર્સ પર હાજી મસ્તાનને જોયો હતો,” અમિતાભે કહ્યું હતું, “એ એકદમ સ્થિર અને સીધી રીતે ટગરટગર જોતો હતો, અને મને એ બહુ દિલચસ્પ લાગ્યું હતું. તેની આંખો કાયમ ભીની રહેતી હતી.”


૧૯૨૬માં તમિલનાડુના રામનાથપુરમ નજીકના પનાઈફૂલમ ગામમાં જન્મેલો મસ્તાન હૈદર મિર્ઝા ૧૭ વર્ષની વયે મુંબઈ આવ્યો હતો, અને ગોદી કામદાર તરીકે મજુરી શરુ કરી હતી. તે વખતે સમુદ્ર મારફતે સ્મગલિંગ થતું હતું, અને ધીમે ધીમે હાજીને તેની ‘નીતિ-રીતી’ આવડી ગઈ, અને ટ્રાન્ઝીસ્ટર તથા ઘડિયાળોની દાણચોરી શરુ કરી હતી. મઝગાંવ ગોદી પર ત્યારે પઠાણ ગેંગ ગોદી કામદારો પાસેથી ખંડણી ઉઘરાવતી હતી. હાજીએ તેમનો ત્રાસ ઓછો કરવા દસ જણાની ટોળકી બનાવીને પઠાણોને મારીમારીને લોથ કરી નાખ્યા હતા. ‘દીવાર’માં એડ કામ વિજય એકલા હાથે કરે છે.

‘ઝંજીર’ (૧૯૭૨)માં ‘વિજય’ના તેવર જોયા પછી, સલીમ-જાવેદે અમિતાભને ધ્યાનમાં રાખીને ‘દીવાર’નો રોલ લખ્યો હતો. ચોપરાને જયારે આ સ્ક્રીપ્ટની ખબર પડી, ત્યારે તેમણે રાજેશ ખન્ના સાથે આ ફિલ્મ કરવાનો પ્રસ્તાવ મુક્યો હતો (ચોપરાની ડીરેક્ટર તરીકેની પહેલી ફિલ્મ રાજેશ ખન્નાની ‘દાગ’ હતી), પણ સલીમ-જાવેદે અમિતાભનો આગ્રહ રાખ્યો હતો. ‘દીવાર’ના નિર્માતા ગુલશન રાયે ખન્નાને સાઈન પણ કરી નાખ્યો હતો. એક ઇન્ટરવ્યુમાં ખન્ના કહે છે, “સલીમ-જાવેદ સાથે મારે મતભેદો હતા. તેમને અમિતાભને લઈને જ ફિલ્મ કરવી હતી, એટલે તેમણે યશ ચોપરાને સ્ક્રીપ્ટ ના આપી. ‘દીવાર’ની બે રીલ જોઇને જ મેં કહેલું-વાહ! ક્યા બાત હૈ!”

હાજી મસ્તાનનો મત પણ એવો જ હતો. મસ્તાને ‘દીવાર’ની કહાની સાંભળીને વરિષ્ઠ પત્રકાર અલી પીટર જોનને ત્યારે કહેલું, “મસ્તાન કા રોલ કરને કે વાસ્તે સહી એક્ટર ચુના હૈ ઇન લોગો ને. યુસુફ ભાઈ કે બાદ અગર કોઈ બઢિયા એક્ટર ઇસ દેશ મેં હુઆ હૈ, તો વોહ હૈ અમિતાભ બચ્ચન. વોહ જરૂર મેરે કિરદાર મેં જાન ડાલેંગા.”

અમિતાભના ભાઈ તરીકે પહેલાં શત્રુઘ્ન સિન્હાનો વિચાર થયો હતો, પણ જાવેદ અખ્તરે શશીકપૂરને એવું કહીને સેકન્ડરી રોલ માટે મનાવ્યા હતા કે તમારે ભાગે એક અમર સંવાદ છે: મેરે પાસ મા હૈં. શશીએ એક લાઈન માટે થઈંને અમિતાભથી ઉતરતો રોલ સ્વીકાર્યો હતો.

‘દીવાર’ જેકપોટ સાબિત થઇ. જાવેદ અખ્તર અમિતાભને ‘દીવાર’ની સ્ક્રીપ્ટ સંભળાવતા હતા, ત્યારે થોડા દ્રશ્ય પછી વચ્ચે-વચ્ચે બોલે, “એ આપકે ૧૫ હફ્તે હો ગયે...એ આપકે ૨૫ હફ્તે હો ગયે.’ અને સ્ક્રીપ્ટ પૂરી કરીને કહ્યું કે ‘એ આપકે ૧૦૦ હફ્તે હો ગયે.” ‘દીવાર’ પુરા ભારતનાં સિનેમા થિયેટરોમાં ૧૦૦ સપ્તાહથી વધુ સમય સુધી ‘હાઉસફૂલ’નાં પાટિયાં સાથે ચાલી. ૭૦ અને ૮૦ના દાયકામાં માત્ર ૧૩ ફિલ્મો બની હતી, જેનો ભારતની દરેક ટેરેટરીમાં ૧ કરોડનો વકરો થયો હોય. ‘દીવાર’ એમાંથી એક હતી. તેણે ફિલ્મે હિન્દી ફિલ્મોના હીરોની શકલ બદલી નાખી, અને અમિતાભના એન્ગ્રી યંગ’ મેનની એન્ટિ-એસ્ટૅબ્લિશમન્ટ અને એન્ટિ-હીરોની ઈમેજને સખ્ત રીતે દર્શકોની ચેતનામાં જડી દીધી.


જાવેદ અખ્તર કહે છે, “અમિતજીએ ‘ઝંજીર’માં એન્ગ્રી યંગ મેનનો રોલ કર્યો હતો, પણ એના પર સિક્કો વાગ્યો ‘દીવાર’થી. આપણે ‘મધર ઇન્ડિયા’ અને ‘ગંગા-જમુના’નમાં એન્ગ્રી યંગ મેન (સુનીલ દત્ત અને દિલીપકુમાર)ને જોયો હતો, પણ એ બહુ મોળો હતો, કારણ કે તે ફિલ્મોમાં રોમાંસ હતો, તમાશો હતો અને ગીતો હતાં. અમિતજીના આવવાથી એન્ગ્રી યંગ મેનને પાંખો આવી, કારણ કે એમાં મોળપણ ન હતું. એની અસર લોકો પર આજે ય છે. તે વખતે દેશના લોકોમાં અસંતોષ અને આક્રોશ હતો, અને તેમને કોઈ રખેવાળની તલાશ હતી.”

‘દીવાર’માં વિજયના પિતા (સત્યેન કપ્પુ)ના અંતિમસંસ્કારના દ્રશ્યમાં અમિતાભે જ યશ ચોપરાને સુચન કર્યું હતું કે અગ્નિદાહ આપતી વખતે તે તેના ડાબા હાથમાં અગ્નિ પકડે, જેથી શર્ટની સ્લીવ્ઝ ખેંચાઈને ઉપર ચઢે અને દર્શકો હાથ પરના ટેટુ ‘મેરા બાપ ચોર હૈ’ વાંચી શકે. એ અત્યંત પ્રતીકાત્મક દ્રશ્ય હતું, અને પાવરફુલ સાબિત થયું. ‘દીવાર’ના વિજયમાં અન્યાયનો એટલો ગુસ્સો હતો કે માત્ર એક જ ફાઈટ સીન હોવા છતાં, આખી ફિલ્મ એક્શન ફિલ્મ કહેવાય છે. એમાં બધી હિંસા વિજયના વિચારો અને લાગણીઓમાં હતી.


‘દીવાર’માં ઘણાં યાદગાર દ્રશ્યો અને સંવાદો છે, પણ એમાં મંદિરનું જે દ્રશ્ય છે, તે અમિતાભના માટે સૌથી અઘરું દ્રશ્ય હતું. વિજય નાસ્તિક છે અને હંમેશાં મંદિરનાં પગથિયાં પર બેઠો રહે છે, પણ એ અસલમાં નાસ્તિક નથી, બિનસાંપ્રદાયિક છે, અને તેની મા અને ભાઈ દર્શન કરવા જાય, તેનો તેનો વાંધો નથી. અમિતાભે જાવેદ ખાનને કહ્યું હતું કે હું આ સીન નહીં કરી શકું. યશ ચોપરાએ તૈયારી કરવા જોઈએ તેટલો સમય લેવા સુચન કર્યું હતું. અમિતાભ સવારે ૧૧ વાગ્યાથી રાતના ૧૦ વાગ્યા સેટ પર રહ્યો હતો અને વચ્ચે-વચ્ચે મેકઅપ રૂમમાં જઈને અરીસા સામે તેનું રિહર્સલ કર્યું હતું.

અમિતાભ કહે છે, “અમારે સવારે સીન શૂટ કરવાનો હતો, પણ છેક રાત પડે તેને કર્યો. બહુ જટિલ સીન હતો. વિજયને ઈશ્વરમાં આસ્થા નથી અને માની બીમારીના કારણે મંદિર જવા ફરજ પડે છે. મને સમજ પડતી ન હતી કે કેવી રીતે આ સીન કરું. જાવેદ સા’બે થોડાક સંકેતો આપ્યા હતા, કારણ કે એમનેય ખબર ન હતી કે મરતો માણસ શું બોલે.”

આખો દિવસ રાહ જોયા પછી, રાતે અમિતાભે એક જ ટેકમાં દસ મિનીટની એ એકોક્તી કરી હતી. હિન્દી સિનેમાના ઈતિહાસમાં એ દ્રશ્ય યાદગાર સબિત થયું. ભારતની ભક્તિ પરંપરાનું સૌથી સશક્ત દ્રશ્ય છે, જેમાં માત્ર ‘ભક્ત અને ભગવાન’ જ છે, વચ્ચે કોઈ એજન્ટ, કોઈ પુજારી, કોઈ પુરોહિત કે કોઈ ગુરુ નથી.

ઈશ્વર સાથે ‘નાસ્તિક’ વિજયનું એ ડાયરેક્ટ ડાયલિંગ હતું:


“આજ...ખુશ તો બહોત હોગે તુમ. જો આજ તક તુમ્હારે મંદિર કી સીડિયાં નહીં ચઢા, જિસને આજ તક તુમ્હારે સામને સર નહીં ઝુકાયા, જિસને આજ તક કભી તુમ્હારે સામને હાથ નહીં જોડા...વો આજ તુમ્હારે સામને હાથ ફેલાયે ખડા હૈ.”


64 views